Najstarija srpska epska pesma

Najstariji sačuvani zapis jedne srpske epske pesme ne potiče iz Srbije ili neke srpske srednjovekovne države, pa ni sa Balkana – već iz Južne Italije. U pitanju je pesma “Orao se vijaše nad gradom Smederevom” koju je zapisao jedan italijanski pesnik 1497. godine.

Sačuvani istorijski izvori kazuju da je deo stanovništva nakon Kosovskog boja 1389. i sloma velikog dela srpske vlastele pred Turcima, odbegao i, predvođen Skenderbegom, pronašao utočište u pokrajini Molize u Južnoj Italiji. Ovo stanovništvo naselilo se i u Abrucu, Avelinu, Apuliji i Kalabriji. U pokrajini Molize bilo je čak devet različitih naseobina. Iako je etnička struktura ovog stanovništva pod znakom pitanja, određeni istorijski izvori potvrđuju da je deo doseljenika govorio srpskim jezikom. O tome posebno svedoče dva dela iz 19. veka: pisma Đovanija de Rubertisa objavljena u Zadru 1856. godine, pod naslovom: “Delle colonie slave nel regno di Napoli”, kao i “Le colonie serbo-dalmate del circordario di Larino, provincia di Molise” koje je u Torinu 1864. godine objavio jedan učeni Italijan Đovenale Vegezi, posvetivši ga srpskom knezu Mihailu Obrenoviću.

Pokrajina Molize, Italija, foto: Lonely planet

Italijanski pesnik, Rođeri de Pačijenca di Nardo (Rogeri de Pacienza di Nardo) 1497. godine je pisao o grupi srpskih izbeglica koji su napustili srpsku despotovinu i naselili se u selu Đola del Kole, blizu Barija. On je opisao ljude koji igraju kolo u čast kraljice Napuljske kraljevine, Izabele del Balzo i čak pobrojao neka srpska imena – Ratko, Milica, Stana, Vukašin, Ruža, Vuk…

Slušajući srpske doseljenike u okolini Napulja, Pačijenca je zapisao jednu pesmu na njemu nepoznatom jeziku, oslanjajući se isključivo na sopstveni sluh. Taj zapis u originalu izgledao je ovako:

Orauias natgradum smereuo nit core
nichiasce snime gouorithi nego Jamco
goiuoda gouorasce istmize molimtise
orle sidi maolonisce dastobogme
progouoru bigomte bratta zimaiu
pogi dosmederesche dasmole slauono
mo despostu damosposti istamice
smederesche Jacomi bopomoste
Jslaui dispot pusti Jsmederesche
tamice Jatechul napitati seruene
creucze turesche bellocatela vitescocha

Rođeri de Pačijenca je ove stihove uvrstio u svoj spev „Balzino“, koji je posvetio napuljskoj kraljici. Pesmu je otkrio akademik Miroslav Pantić 1977. godine i identifikovao ju je kao bugaršticu, tj. pesmu dugog stiha od petnaest do šesnaest slogova. Rekonstrukcija ove pesme akademika Miroslava Pantića izgleda ovako:

Orao se vijaše nad gradom Smederevom.
Nitkore ne ćaše s njime govoriti,
Nego Janko vojvoda govoraše iz tamnice:
”Molim ti se, orle, sidi malo niže
(Sidi malo niže) da s tobome progovoru.
Bogom te brata jimaju, pođi do smederevske gospode
Da s’ mole slavnomu despotu da m’ otpusti
(Da m’ otpusti) iz tamnice smederevske.
I ako mi Bog pomože i slavni despot pusti
iz tamnice smederevske,
Ja te ću napitati črvene krvce tureške,
Beloga tela viteškoga.

Spomenici Janošu Hunjadiju, ili kako ga srpska epska poezija poznaje – Sibinjanin Janku.

U pesmi je iskazano stvarno tamnovanje Sibinjanina Janka (Janoša Hunjadija) u Smederevskoj tvrđavi. Njega je zatočio despot Đurađ Branković da bi naplatio ratnu štetu koju je napravila Jankova vojska vraćajući se iz bitke na Kosovu 1448. godine. Osim hrišćanskih i tradicionalnih motiva, ističe se i motiv antičke, homerovske ptice glasnika – orla.