Niš – Pre tačno godinu dana u kompleksu Saborne crkve u Nišu, prilikom prve zvanične posete patrijarha Porfirija Eparhiji niškoj, otvoren je Muzej crkvenih starina. Od tada ova svetinja Niša, svedočanstvo teškog života u vreme kada je Srbija bila pod turskim ropstvom, dobila je poseban značaj.
Niška Saborna crkva, inače drugi po veličini pravoslavni objekat u našoj zemlji posle Hrama Svetoga Save na Vračaru, pravi je centar pravoslavlja na Balkanu.
U kompleksu su dva hrama – stara, odnosno mala, i novi velika Saborna crkva, Episkopski dvor, Svetosavski dom i objekat Crkvenopevačke družine „Branko”, ali i upravna zgrada u kojoj su muzej i velika biblioteka. Stari (mali) hram podignut je dok je Niš bio pod Osmanlijama, od 1815. do 1819. godine, kada je osvećen. Značajnim delom ukopan je u zemlju, s obzirom na to da Osmanlije nisu dozvoljavale da hrišćanska bogomolja bude viša od turskog konjanika. Ikonostas ovog hrama, posvećen Saboru Svetih Arhangela oslikan je na Svetoj Gori 1815. godine. A pri hramu dugo je radila prva škola za hrišćansku decu Niša. Nakon izjednačavanja hrišćana i muslimana, odnosno početka reformi (tanzimata) u Osmanskoj imperiji, hram je poslednjih godina prve polovine 19. veka proširen, a ikonostas dodatno ukrašen.
Nakon Gilhanskog hatišerifa i Pariskog mira 1856. godine, u Nišu započinje izgradnja Sabornog hrama, koji je završen i osvećen nakon oslobođenja 1878. godine. Osvećenju hrama prisustvovao je i knez Milan Obrenović. Saborni hram je u požaru oktobra 2001. godine izgoreo, ali je uz zalaganje tada episkopa niškog, a kasnije patrijarha Irineja, već 2006. obnovljen i ponovo osvećen. Sa njegove severne strane sagrađen je Svetosavski dom, u kojem se od aprila 2021. godine, nalazi Muzej crkvenih starina Eparhije niške .
Sa blagoslovom i na inicijativu episkopa niškog Arsenija, 2018. godine započinje proces restauratorsko-konzervatorskih radova velikog broja muzejskih predmeta iz prošlosti. Prostor je opremljen potrebnim muzejskim nameštajem najviše zahvaljujući sredstvima za realizaciju projekata Ministarstva kulture i informisanja.
U aprilu prošle godine svetlost dana ugledale su izuzetne kulturne i istorijske vrednosti Sabornog hrama, ali i burne istorije Niša i ovog dela naše zemlje. U stalnoj postavci Muzeja crkvenih starina nalazi se trenutno 411 predmeta, koje smo zahvaljujući predusretljivosti episkopa Arsenija, starešine Saborne crkve Branka Cincarevića, i Dalibora Midića, đakona Crkve Svetog Pantelejmona mogli nedavno da razgledamo.
Među najvrednijim eksponatima su tri umetničke slike Đorđa Krstića, kao i vrhunska dela Nikole Aleksića, Steve Todorovića, Nikole Ivanova i drugih. Takođe, u stalnoj postavci nalaze se pokloni ruske carske porodice Romanov Eparhiji niškoj iz 1847. i 1913. godine, kao i mnogo ikona, starih rukopisnih i štampanih knjiga, bogoslužbenih predmeta, kao i onih od zlata, srebra, metala, drveta, tkanine…
Nakon otvaranja Muzeja crkvenih starina bogato kulturno umetničko i duhovno nasleđe jugoistočne Srbije sada je dostupno javnosti. Planovi za čuvanje i promociju ovog dragocenog nasleđa podrazumevaju restauratorsko-konzervatorske radove na predmetima koji se još nalaze u depou muzeja. Biće izloženi kada se prostor proširi dodatnim muzejskim vitrinama.
U sklopu prostora kompleksa Sabornog hrama i objekta koji za svoje aktivnosti koriste članovi Crkveno-pevačke družine „Branko”, odnedavno je i bogata biblioteka, obnovljena 2016. godine uz angažovanje starešine Saborne crkve, protojerej-stavrofora Branislava Cincarevića, i Sonje Šuković, direktorke Narodne biblioteke „Stevan Sremac” u Nišu. Bibliotečki fond prikupljan je decenijama, a postoji više od veka i po. U to vreme širenje kompleksa Sabornog hrama budilo je nadu Nišlija u skori dolazak slobode. Tada se, ističe starešina hrama Cincarević, „vreme sažimalo u slova, a slova u knjige koje su čuvane u crkvenoj biblioteci iz ljubavi, ali i iz obaveze negovanja i čuvanja istorijskog pamćenja”.
U savezničkom bombardovanju, u toku Drugog svetskog rata, uništena je kolekcija bogoslužbenih knjiga, koja je pripadala crkvenoj biblioteci. Uništeni su spomenici trajanja srpskog naroda na ovim prostorima. – Prema usmenom svedočenju prote Petra Gagulića, čuvenog starešine niškog Sabornog hrama i pisca prve monografije o niškom Sabornom hramu, više od hiljadu naslova toga dana je pretvoreno u pepeo.
Obnovom Hrama takoreći iz temelja i biblioteka je našla svoje mesto u Upravnoj zgradi Saborne crkve. Sa više hiljada primeraka svog bibliotečkog fonda ova vredna ustanova danas ima kulturnoprosvetnu namenu i služi vernima za bogoslovsko-katihetsko usavršavanje, ali je koriste i naučni radnici – ispričao je za „Politiku” đakon Dalibor Midić.
Izvor: Politika.rs
